टाईम्स 9 मराठी न्यूज नेटवर्क
विमानाचा अपघात होतो, होत्याचं नव्हतं होतं… पण त्या राखेतून आणि ढिगाऱ्यातून एक सत्य बाहेर येतं, ज्याला जग ‘ब्लॅक बॉक्स’ म्हणून ओळखतं.
विमान आकाशात झेपावतं तेव्हा आपण खिडकीबाहेरील ढगांच्या सौंदर्यात हरवून जातो. पण समजा, काही अघटित घडलं तर? त्या शेवटच्या क्षणांत विमानात नक्की काय झालं होतं, हे सांगायला कधीकधी कोणीच जिवंत उरत नाही. तरीही जगाला सत्य समजतं, ते या एका छोट्याशा पेटीमुळे.
गंमत म्हणजे, याला ‘ब्लॅक बॉक्स’ म्हटलं जात असलं तरी याचा रंग काळा नसतो. तो असतो भडक नारिंगी (Bright Orange). जेणेकरून अपघात झालाच, तर ढिगाऱ्यात किंवा समुद्राच्या तळाशी तो लांबूनच उठून दिसावा. यातील भीषण सत्यामुळे किंवा सुरुवातीच्या काळातल्या डिझाईनमुळे याला ‘ब्लॅक’ हे नाव पडलं असावं.
विमानात दोन प्रकारचे ब्लॅक बॉक्स असतात, जे प्रत्येक सेकंदाचा हिशोब ठेवतात:विमानातले दोन ‘चित्रगुप्त’
CVR (Cockpit Voice Recorder): हा वैमानिकांच्या गप्पा, कंट्रोल रूमशी झालेलं बोलणं आणि विमानातले इतर आवाज रेकॉर्ड करतो.
FDR (Flight Data Recorder): हा विमानाचा वेग, उंची, इंजिनची स्थिती अशा तांत्रिक गोष्टींची नोंद ठेवतो.
एखादं विमान कोसळत असताना वैमानिकाचे थरकाप उडवणारे ‘ते’ शेवटचे शब्द “Mayday! Mayday!” किंवा देवाचे नाव घेणारे असतात. ते ऐकताना अंगावर काटा येतो. पण हेच शब्द भविष्यातील हजारो प्रवाशांचे जीव वाचवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.
कनिष्क विमान अपघात (१९८५): अटलांटिक महासागरात कोसळलेल्या या विमानाचे गूढ ब्लॅक बॉक्समुळेच उलगडले. त्यातूनच स्पष्ट झाले की विमानात बॉम्बस्फोट झाला होता.
मंगळूर विमान अपघात (२०१०): या अपघाताच्या ब्लॅक बॉक्सने एक धक्कादायक सत्य बाहेर आणले. लँडिंगच्या वेळी वैमानिक चक्क झोपला होता आणि त्याचे घोरण्याचे आवाज रेकॉर्ड झाले होते.
हा बॉक्स म्हणजे विज्ञानाची मोठी किमया आहे. हजारो फूट उंचीवरून पडणं असो, भीषण आग असो किंवा समुद्राचा प्रचंड दाब – हा बॉक्स सहजासहजी फुटत नाही. स्टील आणि टायटॅनियमच्या जाड थरांमध्ये हे सत्य सुरक्षित असतं. हे एका संपलेल्या प्रवासाचं शेवटचं ‘बॅकअप’ असतं.
एक विचार: विज्ञानाची प्रगती आपल्याला आपल्या चुका सुधारण्याची संधी देते. ब्लॅक बॉक्स हा केवळ तांत्रिक डेटा नसून, तो एका दुर्दैवी घटनेतून मिळालेला धडा असतो. कधी कधी वाटतं की आपल्या आयुष्याचाही असाच एखादा ‘ब्लॅक बॉक्स’ असता, ज्याने आपल्या चुका आपल्याला ऐकवल्या असत्या, तर आपण किती सुधारलो असतो ना?
